Tajne nauczanie w parafii Ujanowice cz. 6

Tajne nauczanie w parafii Ujanowice(6)
Napisał Tomasz Kołodziej w roku 1960
Na początku rzucam nawiasowo parę słów o swoich przygodach podczas pierwszych miesięcy II wojny światowej. Z Gniezna, gdzie dotąd pełniłem służbę w państwowej szkole średniej, wyjechałem na rowerze 3 września, zamierzając schronić się we wschodniej części kraju. Działania wojenne zmusiły mię jednak do pobytu w Warszawie w ciągu pamiętnego września 1939 r. Po zajęciu stolicy przez Niemców dostałem się na Pawiak, a po opuszczeniu wróciłem do Gniezna, gdzie zostałem internowany przez Gestapo. Udało mi się jednak zbiec i ukryć w rodzinnych stronach na pograniczu powiatu nowosądeckiego i limanowskiego – tu też po-zostałem do końca wojny w gromadzie Ujanowice.
Już przed I wojną światową z okolicy tej uczęszczała młodzież do gimnazjum w Nowym Sączu. Liczba jej rosła z biegiem lat, to też we wrześniu 1939 kilkudziesięciu uczniów i uczennic z różnych klas gimnazjalnych utraciło możność dalszego kształcenia się. Losem ich zajęto się niebawem. Kolebką i głównym ośrodkiem tajnego nauczania w tej okolicy była wieś Żmiąca, a inicjatorką i główną organizatorką i kierowniczką była pani Zofia Oleksówna. Od samego początku współpracował z nią młody absolwent uniwersytetu pan Zelek Wincenty. Gdy z końcem grudnia 1939 przybyłem w te strony, zastałem już zorganizowane zespoły uczniowskie z kl. I i II gimnazjalnej i I licealnej (według przedwojennego ustroju szkół, razem 16 osób) i naukę odbywającą się w 3 wynajętych izdebkach wiejskich. Wezwany przez pannę Oleksównę, stawiłem się do współpracy i nauka trwała do wiosny 1940 włącznie, następnie uległa przerwie ze względu na rosnące niebezpieczeństwo.
Ukazało się pamiętne zarządzenie gubernatora Franka, wójtem miejscowej gminy został były policjant z Łodzi Chrzan, kat polskiej ludności, za potworne nadużycia przezwany gnojem moralnym. Na najbliższy posterunek przybyli „polscy” policjanci granatowi, spodleni służalcy niemieccy, zwyrodniali sadyści i pijacy. W krótkim czasie stali się postrachem okolicy większym niż Niemcy, odbywały się drobiazgowe przecząsania domów, wymuszanie łapówek, aresztowania, katowanie a nawet mordowanie ludności. Wprawdzie wójt i wymienieni policjanci prawie wszyscy zostali zgładzeni przez partyzantów z AK w następnych latach wojny, na razie jednak musieliśmy na jakiś czas naukę przerwać.
Gdy jednak miesiące mijały, na polepszenie się nie zanosiło, a młodzież się niecierpliwiła i żaliła, postanowiliśmy – bez względu na niebezpieczeństwo – pracę wznowić z zachowaniem jak największej ostrożności; rozprószyć się po sąsiednich wsiach, potworzyć zespoły drobne, uczyć w małych grupach, by w razie przyłapania liczba ofiar nie była wielka: miejsce często zmieniać, trzymać się chat stojących na ustroniu, tuż przy lesie, który w razie alarmu dałby zaraz schronienie. Trafiało się też tak nieraz. A gdy „stan alarmowy” trwał za długo, nauka odbywała się w parowach i gęstwinach leśnych. Zacząłem na razie naukę we wsi Strzeszyce, lecz musiałem ją często przerywać i pod koniec r. 1942 przeniosłem się do wsi Krosna. Tu warunki bezpieczeństwa były lepsze: dużo lasów, wieś górzysta, rozrzucona, sąsiaduje z powiatem brzeskim, tam można było zbiec w razie obławy w limanowskim. Było to ważne szczególniej dla mnie, gdyż nie byłem nigdzie meldowany i nie miałem „kenkarty”, ani żadnego dowodu osobistego. Ponieważ z Gniezna uciekłem z rąk gestapo, mogłem się znajdować na jakiejś tajnej liście poszukiwanych, nadto z groźnym satrapą wójtem Chrzanem wszedłem w zatarg odrzuciwszy jego propozycję mojej współpracy z nim, za co zapowiedział mi zemstę.